Ik mag graag op de veranda van een vakantiehuisje naar de vogels kijken. Dat is echter iets anders dan tien pagina’s lezen over iemand die dat aan het doen is. Dat trek ik niet echt, ervoer ik tijdens het lezen van Walden van Henry David Thoreau, een van Amerika’s grote schrijvers en denkers van de negentiende eeuw, die bij zijn leven overigens vrij onbekend bleef. Walden is het verslag van een tweejarig verblijf in een hut bij het gelijknamige meertje in Massachusetts. Door zo eenvoudig mogelijk te leven wilden hij doordringen tot de kern van het bestaan.

Dat leidt tot mooie en bij vlagen vermakelijke passages over de noodzaak van kleding en onderkomen, in contrast van wat mensen daarvan maken zodra ze wat beter af zijn. De lange passages over praktische zaken die hij moet regelen om zijn autarkische levensstijl tot stand te brengen vond ik minder boeiend, al dragen die natuurlijk wel bij aan het scheppen van de sfeer. De stijl is bijna journalistiek, met veel gevoel voor detail.

Lees verder Henry David Thoreau: Walden

Über die Dummheit (hier gratis te downloaden) is een rede die Robert Musil in maart 1937 hield in Wenen, exact een jaar voor de Anschluss, die zijn schaduw op dat moment al vooruit wierp. Toch gaat het nergens expliciet over politiek, al laat het zich in de eerste zin al raden in welke context het verhaal begrepen mag worden:

Einer, so sich unterfängt, über die Dummheit zu sprechen, läuft heute Gefahr, auf mancherlei Weise zu Schaden zu kommen; es kann ihm als Anmaßung ausgelegt werden, es kann ihm sogar als Störung der zeitgenössischen Entwicklung ausgelegt werden.

Lees verder Robert Musil: Über die Dummheit

De geur van guave is een interviewboekje uit 1982, of eerder een gesprek tussen Gabriel Garcia Marquez en zijn goede vriend Plinio Mendoza. Of nou ja, het is ook geen gesprek, want Mendoza weet natuurlijk al lang wat zijn vriend wil vertellen. Hij geeft gewoon een reeks voorzetten die Gabo mag inkoppen.

Het gaat over twee dingen. Ten eerste zijn leven. Zijn grootvader, de kolonel, bij wie hij opgroeide. De kleine hel van het internaat in Bogotá waar hij niettemin Kafka en Faulkner ontdekte. De vier eerste romans die slecht verkochten. Hoe zijn vrouw geld bij elkaar schraapte, terwijl hij Honderd Jaar Eenzaamheid schreef, in de hoop dat de vijfde poging dan wel succes zou brengen. Zijn bewondering voor Fidel Castro, die een heel goede eindredacteur was.

Lees verder Gabriel Garcia Marquez in gesprek met Plinio Mendoza

Op de valreep van de Boekenweek het geschenk uit. Verreweg het beste van deze eeuw. Annejet van der Zijl kreeg het verhaal in de schoot geworpen: een Hollandse jongeman die verliefd wordt op een zwart meisje in het Charleston van de vroege negentiende eeuw, waar ze hun liefde, laat staan hun huwelijk verborgen moeten houden. Het zuiden van de Verenigde Staten is een wrede maatschappij, waar iedereen die zijn slaven niet als vee behandelt wordt uitgekotst.

Van zo’n verhaal kun je nogal een melodrama maken, maar Annejet van der Zijl houdt het zakelijk. Ze zet wat trucjes in om het verhaal spannend in elkaar te steken, maar verder heeft ze geen opsmuk nodig om met name Leon levendig neer te zetten. Juliette komt er bekaaider vanaf, ongetwijfeld bij gebrek aan bronnen. Want in het half jaar dat Van der Zijl had, heeft ze ook nog eens een indrukwekkende hoeveelheid onderzoek gedaan, aan beide kanten van de oceaan. Petje af.

Notes on nationalism van George Orwell zou eigenlijk ‘Notes on tribalism’ moeten heten, want wat Orwell hier beschrijft is bekrompen groepsdenken in de breedte, dus inclusief onder meer communisme en politiek catholicisme. Het essay dateert van 1945, maar de observaties kun je zo over de hedendaagse politiek leggen. Neem bijvoorbeeld de drie algemene karaktertrekken die hij signaleert:

1. Obsessie met de superioriteit van de eigen stam
2. Instabiele hechting, dat wil zeggen, relatief eenvoudige overdraagbaarheid van de loyaliteit op een andere stam
3. Onverschilligheid ten opzichte van de werkelijkheid: wat niet in het straatje past wordt genegeerd of ontkend

Lees verder George Orwell: Notes on nationalism

‘Toen ik in 1975 voor het eerst van mijn leven in Leningrad verbleef, was het nog maar negen jaar geleden dat Anna Achmatova de laatste adem had uitgeblazen’, begint Jan Brokken zijn reisverslag De gloed van Sint-Petersburg. Fragmenten uit de zinnen erop: ‘Haar invloed was nog altijd merkbaar … Echt verboden was haar werk niet langer … toch riep haar naam nog altijd … Anna Achmatova zat nog half in het verdomhoekje.’

Na die eerste alinea vermoed je als lezer drie dingen:

• Het zou wel eens heel veel over Anna Achmatova kunnen gaan
• De auteur gaat koketteren met herinneringen
• De auteur is geen begenadigd stilist

De gloed van Sint-Petersburg heeft de gedaante van een serie wandelingen door de Russische stad, waarbij Jan Brokken dan (toevallig) moet denken aan een grootheid uit de Russische kunst, over wie hij vervolgens een of twee pagina’s uitwijdt op een vrij oppervlakkige, Wikipedia-achtige wijze. Hij bezoekt musea, spreekt eens een voorbijganger. Laat merken dat hij welzeker een belezen en bereisd mens is.

Enfin, wanneer je weinig tot niets weet van de Russische kunstscene onder de Sovjets, dan steek je er het nodige van op, maar over Sint-Petersburg als stad kom je niks te weten. Al met al geen beroerd boek (en beter geschreven dan de eerste alinea doet vermoeden), maar het verwaait voor je er erg in hebt.

Het wonder dat niet omvalt is de weerslag van vijf jaar participatieve journalistiek door schrijver Ernest van der Kwast. Ruim zestig gesprekken met markante Rotterdammers, variërend van frituroloog John Schipper tot paaldanseres Cyra Soleil, die optrad bij de presentatie van het boek in het Timmerhuis, waar doordeweeks ambtenaren hun kunsten vertonen. “Niet te lang naar mijn benen kijken”, zegt Cyra. “Dan zie je de blauwe plekken en de brandwonden.”

Toch kun je het niet een Rotterdams boek noemen, want de karakters die Van der Kwast ontmoet, zouden overal kunnen wonen. De nachtportier van een poppodium, de toiletjuffrouw, de glazenwasser die als hij klaar is met zijn wolkenkrabber meteen overnieuw kan beginnen. De messenmaker, de schoenenverkoper, de ambulancezuster, de barrista, de hondenfluisteraar – stuk voor stuk zijn het universele karakters, mensen die vol toewijding hun werk doen.

Lees verder Het wonder dat niet omvalt

Laat ik eerst dit zeggen: Het einde van de rode mens van Svetlana Alexijevitsj is een literaire tour de force, het resultaat van vele jaren gesprekken voeren. Alexijevitsj won terecht een Nobelprijs voor deze geschreven documentaire over bewoners van het huidige Rusland, die met haat en nostalgie terugblikken op zowel de Sovjetperiode als de daaropvolgende omwentelingen, die inmiddels in een maffiastaat uitgemond zijn.

Maar toch: ik heb me erdoorheen moeten worstelen. Daar zijn twee redenen voor. Ten eerste weet je het na een poosje wel. De mensen die Alexijevitsj spreekt zijn allemaal uniek, met hun eigen levensgeschiedenis, maar niettemin lijken hun verhalen op elkaar. Vroeger was het erg, maar je wist tenminste waar je aan toe was. Nu gaan de kapitalisten er met het geld vandoor. Mannen zuipen, vrouwen laten zich belazeren. Stalin is de man die de nazi’s verslagen heeft. Alleen in het laatste hoofdstuk, over de protesten in Minsk, gaat het over iets anders, althans tot op zekere hoogte.

Lees verder Svetlana Alexijevitsj – Het einde van de rode mens