Persuasive technology is een verzamelnaam voor alle technologie die tot doel heeft mensen ergens toe aan te zetten. Hun gordel aan te doen in de auto, bijvoorbeeld, of de verwarming een graadje lager te zetten.

Eigenlijk is persuasive technology een dubieuze vondst, erkent dr. Andreas Spahn. ‘We ervaren het als het meest fatsoenlijk wanneer je door praten iemand overtuigt. Dwingen of manipuleren wordt als onjuist gezien. Persuasive technology zit doorgaans tussen overtuigen en manipuleren in, al zijn er ook dwingende voorbeelden.’

Dat laatste manifesteert zich bijvoorbeeld bij RSI-programma’s, die de gebruiker voor zijn eigen bestwil tot een pauze dwingen door de pc een paar minuten af te sluiten. Meestal houdt de technologie het echter bij (hinderlijk) waarschuwen, zoals een knipperend lampje of een pieptoon als een bestuurder zijn autogordel niet omdoet. Ook een stoplicht is in feite een vorm van persuasive technology, zei het met een juridische stok achter de deur in de vorm van een boete als je het negeert. Een ander voorbeeld is de Wattson Energy Meter, een apparaatje dat het elektriciteitsverbruik in huis vertaalt in een sfeerlicht en zo een signaal afgeeft hoe zuinig de bewoners leven. Als het licht erg rood wordt, zou dat mensen ertoe moeten aanzetten eens wat apparaten uit te zetten.

Lees meer Persuasive technology daagt de mens uit

In bijvoorbeeld de medische wereld nemen apparaten delen van beslissingen over van mensen. De vraag is wat dit doet voor het vertrouwen dat mensen hebben in beslissingen van zichzelf en van anderen.

Politici, psychologen, marketeers, moralisten, sociologen – allemaal bedoelen ze iets anders als ze ‘vertrouwen’ zeggen. Vaak is vertrouwen een maat voor de kans om iets van iemand gedaan te krijgen, bijvoorbeeld een product kopen of op een partij stemmen. Vertrouwen is in dat laatste geval een instrument in een transactie. Dat is niet wat dr. Philip Nickel onder vertrouwen verstaat.

‘Ik zie vertrouwen als een overdracht van moraal’, zegt hij. ‘Je vertrouwen in iemand stellen, betekent dat je je door hem laat beïnvloeden bij het nemen van een ethische beslissing, en hem er ook op aanspreekt als hij je teleurstelt.’

Lees meer Vertrouwen in het tijdperk van de machine

Bij veel grote (politieke) beslissingen zijn de gevolgen niet met zekerheid voorspelbaar. Er is dus een risico dat het verkeerde besluit valt over bijvoorbeeld de opslag van nucleair afval. Hoe ga je met die onzekerheid om?

Stel dat mensen erg bang zijn dat de ondergrondse opslag van het broeikasgas CO2 onder hun woonplaats zal leiden tot een ‘blow out’, waarbij het gas in grote hoeveelheden ontsnapt en, omdat het zwaarder is dan lucht, iedereen verstikt. Wetenschappers zijn geneigd te reageren dat de kans hierop extreem klein is. Dat kunnen ze onderbouwen met kansrekening. Veel mensen vinden dat soort sommetjes onbevredigend. Liever doen ze een beroep op het voorzorgsprincipe, dat stelt dat je bij de geringste kans op grote gevolgen, voor huidige of toekomstige generaties, moet afzien van een bepaalde technologie.

Lees meer Ethisch omgaan met risico’s en beslissingen

Wetenschappers dragen verantwoordelijkheid voor de gevolgen van hun onderzoek. Dat klinkt logisch, maar de praktijk is veel weerbarstiger, omdat die gevolgen vooraf vaak niet te voorzien zijn.

‘Een poos geleden hebben wij de ontwikkeling van een nieuwe rioolwaterzuivering begeleid’, vertelt dr.ir. Ibo van de Poel. ‘Het ging om een technologie waarbij de bacteriën in bolletjes zaten. Dat beloofde zuiver water met minder grondbeslag. Wij waren erbij gehaald om mee te denken hoe je omgaat met de risico’s die bij de invoering van een nieuwe technologie horen. Omdat het water sneller gezuiverd werd, bestond bijvoorbeeld de kans dat de secundaire emissies hoger zouden zijn. Dit zijn emissies, zoals hormonen, waarvoor geen wettelijke normen bestaan, maar die je wel in de hand wilt houden.’

‘Al snel bleek dat er weinig expliciet geregeld was. De ontwerpers vonden dat dit probleem in de gebruiksfase moest worden opgelost, omdat de effecten zich moeilijk lieten voorspellen. De gebruikers wilden echter dat de risico’s al in de ontwerpfase waren afgedekt.’

Lees meer Verantwoordelijkheid heeft vele vaders

De huidige wetten op intellectueel eigendom maken het onder meer mogelijk dat genen gepatenteerd worden. Zo kan het gebeuren dat je ziekte eigendom is van een bedrijf.

De ziekte van Canavan is een erfelijke aandoening die de zenuwcellen in de hersenen aantast. Kinderen die het betreffende gen krijgen van allebei hun ouders (die zelf de ziekte niet hebben), overlijden doorgaans voor hun vierde levensjaar. Een medicijn is er nog niet, maar er wordt wel naar gezocht. Wie aan die zoektocht wil meedoen, zal daarvoor moeten betalen aan het kinderziekenhuis van Miami, want die heeft patent op het betreffende gen.

‘Maar genen zijn een onderdeel van de natuur, die helemaal niemand zou mogen bezitten’, betoogt dr. David Koepsell. ‘In andere delen van de wereld is het patenteren van genen niet mogelijk, maar in de Verenigde Staten wel, en daardoor is het in de praktijk ook elders afdwingbaar. Twintig procent van de menselijke genen zijn inmiddels eigendom van een bedrijf of organisatie. Ik vind dat dat verboden zou moeten worden.’

Lees meer Hoe je genen andermans eigendom kunnen zijn

Net als andere beroepsgroepen hebben ingenieurs een gedragscode. Maar ethisch handelen is meer dan alleen maar aan de regeltjes vasthouden.

‘Als je kijkt naar de ramp met de orkaan Katrina in New Orleans, moet je vaststellen dat alle betrokkenen zich aan de regels gehouden hadden, van de ingenieurs die de bezweken dijken ontwierpen en onderhielden, tot de rampenbestrijdingsorganisatie’, vertelt dr. David Koepsell. ‘Toch kon de ramp gebeuren en was de afhandeling slecht. Dat kwam omdat de regels niet toelieten dat mensen signalen oppikten.’

Lees meer Gedragscode is meer dan regeltjes volgen

Luuk (3) is niet meer welkom bij kinderopvang ‘Het Vrolijke Bammetje’ in Surhuisterveen, omdat hij twee pakjes per dag rookt. Zijn moeder is laaiend en dreigt de crèche voor de rechter te dagen. Ook de ouders van Luuks beste vriendje Sem (3) heeft ze op de korrel.

‘Toen Het Bammetje bekend maakte rokende kinderen te gaan weren, schrok ik enorm’, zegt Katja (34). ‘Ik dacht: dat gaan ze nooit voor elkaar krijgen. Maar het rookverbod is er wel degelijk gekomen. Mijn zoon wordt gediscrimineerd vanwege mijn mening. Ik vind dit niet door de beugel kunnen. Daarom overweeg ik naar de rechter te stappen.’

Vroeger rookte Katja zelf ook niet. Het inzicht kwam tijdens een vakantie in Indonesië, vertelt ze: ‘Daar rookt iedereen en die mensen staan dichter bij de natuur dan wij. Toen ben ik gaan nadenken. De warme rook doodt de bacillen in je longen. Dat is heilzaam. Je kookt natuurwater toch ook voordat je het drinkt? Als je naar de cijfers kijkt, zie je dat de levensverwachting van mensen sterk gestegen is in de twintigste eeuw, terwijl toen ook het roken van sigaretten gemeengoed werd.’

Lees meer Rokende peuter geweerd uit crèche

Er dreigt een populaire presentator te vertrekken bij de publieke omroep. Het commerciële geld lonkt, meer nog dan bij de socialisten die hem nu employeren. Zonder zijn uitzonderlijke talent is de NPO ten dode opgeschreven, ongeveer zoals Ajax nooit meer wat geworden is sinds het vertrek van Klaas Jan Huntelaar naar Real Madrid. Een club is nu eenmaal niks zonder scorende spits.

Ik deel het defaitisme. Ik denk dat de publieke omroep maar het beste de handdoek in de ring kan gooien en zich terugtrekken op één zender met kernkwaliteiten: nieuws voor verschillende niveaus van belangstelling, reportages uit het land en af en toe een toespraak van de vorst. Ik denk dat je met het resterende talent een eind kunt komen om dat te maken. (sg)

Wetenschappers hebben geen vrijbrief om alles te doen wat ze in het belang van hun onderzoek achten. Ze zullen hun motieven goed moeten uitleggen.

Natuurlijk zijn wetenschappers gebonden aan dezelfde beperkingen als anderen in de maatschappij: respectvol omgaan met anderen, geen fraude plegen, enzovoort. Er zijn zelfs extra regels waaraan ze zich moeten houden, bijvoorbeeld op het gebied van dierproeven of omgang met nucleair materiaal en gemuteerde organismen die niet in het milieu terecht mogen komen. Dat zijn heldere gevallen. Er is echter ook een groot grijs gebied waar je van geval tot geval moet bekijken of iets ethisch verantwoord is.

In medisch onderzoek loopt het belang van onderzoekers en patiënten bijvoorbeeld niet altijd synchroon. Patiënten hebben maar één belang: genezen worden. Voor onderzoekers gaat het echter om het verwerven van kennis. Bij het testen van een nieuw medicijn, om maar een voorbeeld te geven, krijgt de ene groep het niet en de andere wel, omdat anders de werkzaamheid niet goed vastgesteld kan worden. Maar zo wordt wel een groep mensen een weg naar genezing onthouden (of niet – de artsen weten immers nog niet zeker of het medicijn goed werkt).

Lees meer Grijs gebied in naam der wetenschap

Privacy is een gevoelig onderwerp, waar burgers veel waarde aan hechten. Ze weten alleen niet zo goed waarom. Maar als privacy echt belangrijk is, dan is het ook nodig om precies te weten waarom het belangrijk is. Aan ethici is het daarom om de theoretische argumenten en praktische implicaties daarvan helder te krijgen.

Onderwerpen die raken aan de privacy, zoals het elektronisch patiënten dossier (epd) en camera’s in openbare ruimtes, zijn al gauw het onderwerp van verhit maatschappelijk en politiek debat. Mensen zien de voordelen van nieuwe informatietechnologie, maar vinden het tegelijkertijd beangstigend dat er zoveel over hen bekend is. Emoties spelen daarbij vaak een doorslaggevende rol, omdat de argumenten zich moeilijk laten formuleren, laat staan tegen elkaar afwegen.

‘Het begrip privacy is als een vergaarbak gaan werken’, zegt prof.dr. Jeroen van den Hoven. ‘Iedereen vult het begrip anders in. Er ontstaat in discussies echter vaak een onvruchtbare tweedeling. De ene groep is tegen camera’s, tegen grote (gekoppelde) databases, enzovoort. De andere groep is juist voor, onder het motto: ik heb niks te verbergen.’

Lees meer Privacy is geen eenduidig begrip