Mijn laatste stuk als wetenschapsjournalist

Vorige week heb ik mijn laatste stuk ingeleverd als freelance wetenschapsjournalist. Het ging over hetzelfde onderwerp als het eerste, in maart 1994: de opmars van kunstmatige intelligentie als instrument om ingewikkelde technische problemen op te lossen. Dat zegt iets over mijn reden om te stoppen: ik had al een poos het gevoel steeds dezelfde stukken te schrijven. De belangrijkste reden is echter dat er leuke nieuwe dingen in het vat zitten, die al mijn tijd gaan opeisen.

Maar goed, zoals die dingen gaan, eerst kijk ik nog even terug. Ik heb dit alles bij elkaar toch bijn 35 jaar gedaan, sinds ik als eerstejaars student technische informatica in december 1987 mijn eerste stuk inleverde bij Delta, de universiteitskrant van de TU Delft. (Daarvoor publiceerde ik al in de schoolkrant, maar dat waren strips en thrillers, dus geen journalistiek).

Lees verder Mijn laatste stuk als wetenschapsjournalist

Anjet Daanje: De herinnerde soldaat

Helemaal in het begin van De herinnerde soldaat van Anjet Daanje wordt Noen Merckem uit het gesticht gehaald door een vrouw die Julienne Coppens heet en die beweert dat zijn naam Amand is. Ze zijn getrouwd, hebben twee kinderen en drijven een fotowinkel in Kortrijk. Het is 1923, hij is sinds de oorlog vermist geweest. Zijn geheugen is uitgewist.

Daanje vertelt het verhaal vanuit het perspectief van Amand, wiens hoofd langzaam vult met Juliennes herinneringen. Hij leert van haar te houden, ze worden zelfs meer verliefd op elkaar dan ze ooit geweest zijn. Juliennes vasthoudendheid en Amands terugkeer vormen een bron van hoop voor andere oorlogsweduwen. Ze laten in groten getale hun portret schieten met Amand in uniform naast zich. Hij is de schim die voor Julienne bewaarheid is.

Lees verder Anjet Daanje: De herinnerde soldaat

Na 25 jaar: exit Eudora

Toen ik in 1994 internet nam, kreeg ik een schijfje met wat programma’s. Twee browsers, Lynx en Netscape, die successievelijk vervangen werden door Explorer en Firefox. Andere zaken, zoals een usenet-reader en een chatprogramma, die ik nooit gebruikte. Het mailprogramma Eudora hield al die tijd stand. Ik probeerde Pegasus, Outlook en Thunderbird, maar de functionaliteit viel tegen – en de snelheid al helemaal. Eudora was in 2005 voor het laatst geupdate en inmiddels opgenomen in de collectie van het Computer History Museum, maar de concurrentie was nog altijd niet langszij.

Enfin, ik was dik tevreden met Eudora. Tot onlangs na een Windows update mijn zeker zo bejaarde Photoshop 6.0 het niet meer deed (en Word Perfect 5.1, dat ik nog ergens had staan, evenmin). Dat komt omdat Windows stopt met de ondersteuning van 32-bits software. De laatste Eudora is 64-bits, dus ik zit voorlopig goed. Maar het zette me wel aan het denken: wat als ik mijn favoriete mailprogramma op een ochtend niet meer kan opstarten? Ik heb vijf gmail-accounts als backup, dus mailen lukt wel, maar hoe zit het met mijn archief?

Lees verder Na 25 jaar: exit Eudora

Julia Philips: Disappearing Earth

Twee meisjes van acht en elf verdwijnen op een zomerochtend, terwijl ze aan het spelen zijn in Petropavlovsk Kamchatsky, de hoofdstad van het vulcanische schiereiland in het uiterste oosten van Rusland. Vanaf dat moment volgt Disappearing Earth, het romandebuut van de Amerikaanse Julia Phillips, een aantal families op wie de gebeurtenis impact heeft. De moeder, uiteraard, maar ook de politie-inspecteur en de moeder van een meisje dat eerder verdween, maar waar de politie niet naar omkeek, misschien omdat ze inheems was in plaats van Russisch.

De hoofdstukken zijn min of meer losstaande verhalen en aanvankelijk vraag je je als lezer af wat het een met het ander te maken heeft. Naar mate de tijd vordert, verknopen de levens zich tot ze tegen het eind bij elkaar komen (maar niet allemaal). Phillips slaagt er knap in om een dozijn karakters neer te zetten, ieder met hun eigen twijfels over het leven aan de rand van de wildernis. Ze heeft een jaar lang in Kamchatka geleefd om onderzoek te doen voor haar boek en dan lees je eraan af.

Disappearing Earth werd in de Verenigde Staten alom bejubeld. Ik vond het een beetje tegenvallen. Het begint als een thriller, maar laat die invalshoek al snel varen voor een weinig samenhangende psychologische roman die zich op karakters concentreert, om aan het eind alsnog geforceerd in thrillermodus terug te keren. Alsof iemand gezegd heeft: mooie sfeertekening, Julia, maar er moet wel iets van spanning in, anders krijgen we het niet verkocht. O ja, en maak er een roman van in plaats van een verhalenbundel. Uiteindelijk is het vooral de setting van de roman die overtuigt, niet het rammelende plot.

Fumiko Enchi: Masks

Yasuko is weduwe. Twee vrienden, Ibuki en Mikamé, dingen naar haar hand. Yasuko heeft een voorkeur voor Ibuki, maar die is getrouwd. Yasuko’s schoonmoeder Mieko heeft om die reden ook een voorkeur voor Ibuki, want als Yasuko een affaire aangaat in plaats van een huwelijk, blijft de jonge vrouw bij Mieko wonen om het werk van haar overleden man af te ronden. Dat werk draait in Masks van Fumiko Enchi om karakters uit de oude Japanse cultuur. Alle vier de karakters zijn daar op hun manier expert in.

Mieko is met name gefascineerd door maskers. Zij regisseert een ingewikkelde maskerade waarmee ze de drie anderen in haar grip houdt. Yasuko, Ibuki en Mikamé beseffen dat op zich wel, maar omdat ze niet weten wat Mieko beoogt slagen ze er niet in om eraan te ontsnappen. Of ze willen het niet, dat kan ook. Zo blijft Mikamé naar Yasuko’s had dingen, terwijl hij weet dat die een verhouding heeft met Ibuki. Iedereen blijft in zijn rol, achter zijn eigen masker.

Fumiko Enchi (1905-1986) is niet de enige Japanse auteur die de kunst verstaat om heel subtiel dingen duidelijk te maken. De schijnbewegingen van de personages onderling worden afgewisseld door openhartige dialogen die de diepste gevoelens blootleggen en korte verhandelingen over Het verhaal van Genji, waaraan de novelle thema’s ontleent. Het verhaal bouwt een drama op dat ingetogen tot uitbarsting komt. Al met al een prachtige vertelling over een breekbare vierkhoeksrelatie.

Burghart Klaußner: Vor dem Anfang

Burghart Klaußner is vooral bekend als acteur (in vele Duitse films, maar ook in de Hollywoodproducties The Reader en The Crown, telkens in ondersteunende rollen). In 2018 publiceerde hij echter ook een novelle, Vor dem Anfang, over de chaos in Berlijn tijdens de laatste dagen van de Tweede Wereldoorlog.

Fritz en Schulz hebben kans gezien vijf jaar lang hun snor te drukken met risicoloze soldatenbaantjes. Hun laatste post is het vliegveld Johannisthal aan de oostkant van Berlijn. Nu de Russen opmarcheren begint het alsnog hachelijk te worden. De commandant geeft het vliegveld op. Hij heeft nog een laatste klus voor Fritz en Schulz: zij moeten de kas naar het hoofdkwartier van de luchtmacht in het hart van Berlijn brengen. Ze moeten maar zie hoe ze dat voor elkaar krijgen.

Lees verder Burghart Klaußner: Vor dem Anfang

Halldór Laxness: The atom station

Toen The atom station van de IJslandse schrijver Halldór Laxness in 1948 verscheen werd het in eigen land vooral gezien als een satire op actuele politieke gebeurtenissen. Laxness, toen al een gevierd auteur die zeven jaar later de Nobelprijs zou krijgen, raakte zijn schrijversbeurs kwijt en kreeg een proces aan zijn boek wegens het beschrijven van een abortus.

Inmiddels wordt het boek gezien als een mijlpaal in de IJslandse literatuur, waarin niet het platteland maar de stad centraal staat. Hoofdpersoon Ugla vertrekt uit het achterlijke noorden van het eiland naar het zuiden om als dienstmeisje aan de slag te gaan bij een prominente parlementariër. Daar wordt ze geconfronteerd met de stadse manieren: ontspoorde tieners, hooghartige politici en andere vreemde figuren, financiële malversaties en een poging om het land te verkopen aan de Amerikanen, althans een stukje ervan, om er een atoombasis te bouwen.

Lees verder Halldór Laxness: The atom station

Evangeliseren voor wetenschappers

Wetenschappers gaan onderling, als het goed is, methodisch, kritisch en rationeel te werk. Daaraan ontlenen ze vaak de gedachte dat de buitenwacht hun resultaten vanzelfsprekend zouden moeten accepteren. Dus is de communicatie gericht op de presentatie van feiten in plaats van emoties. Dat is geen kracht, maar een zwakte.

In de techno-optimistische decennia na de Tweede Wereldoorlog werden wetenschappers wel eens neergezet als de hogepriesters van het nieuwe tijdperk. Het was een mooie metafoor, die inmiddels meer werkelijkheid is geworden dan men zich realiseert, niet zozeer doordat wetenschappers een prominentere rol in de samenleving hebben gekregen, als wel door het wegkruimelen van de religieuze concurrentie.

Wat de wetenschap zich nauwelijks realiseert is dat ze steeds meer daadwerkelijk trekken van een religie heeft gekregen. Dat heeft wél te maken met ontwikkelingen in de wetenschapspraktijk zelf. Albert Einstein was zo’n beetje de laatste representant van de klassieke wetenschapper, de (doorgaans) man die in zijn eentje experimenteerde en/of met een theorie kwam. Sindsdien is vanuit de astronomie en deeltjesfysica een complex wetenschapsmodel uitgerold waarin resultaten groepsinspanningen zijn, gecontroleerd in een internationaal web van peer reviews. Anders gezegd: het wetenschappelijke proces is zo ingewikkeld dat ook wetenschappers zelf soms moeite hebben om bij te blijven. De specialisaties raken steeds verder verkokerd.

Lees verder Evangeliseren voor wetenschappers

Nana Kwame Adjei-Brenyah: Friday Black

Friday Black is een verzameling dystopische verhalen van Nana Kwame Adjei-Brenyah, een van de opvallende jonge stemmen in de Amerikaanse literatuur. Dystopisch dekt de lading niet helemaal, want sommige verhalen zijn eerder absurd of een uitvergroting van de bestaande werkelijkheid. In elk geval is het naturalisme ver te zoeken. Het titelverhaal, bijvoorbeeld, gaat over een verkoper van dure skikleding die tijdens black friday een verkooprecord probeert te breken, terwijl de lijken van vertrapte klanten zich in de winkel opstapelen.

Ander verhalen bevatten een dialoog tussen een jonge man en de twee geaborteerde foetussen van zijn vriendin, of vertellen over een pretpark waar mensen zich mogen rechtvaardigen, ofwel vermeende indringers neerschieten (vertelt vanuit het perspectief van de employee die zich iedere dag tientallen keren moet laten omleggen). Dat laatste verhaal haalt duidelijk naar voren waar het in de bundel eigenlijk om gaat, namelijk racisme. De taak van de zwarte employee is zich in het scenario verdacht te gedragen, zodat de blanke klanten een goed gevoel overhouden aan de moord.

Lees verder Nana Kwame Adjei-Brenyah: Friday Black